Türkiye'de hayvanların korunmasının temel çerçevesini 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu çizer. Kanun 24 Haziran 2004'te kabul edilmiş, 1 Temmuz 2004 tarihli ve 25509 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 2021 yılında 7332 sayılı Kanun, 2024 yılında ise 7527 sayılı Kanun ile kapsamlı biçimde değiştirilmiştir. Bu sayfada kanunun güncel halini, ilgili yönetmeliği ve yanında dost yaşayanların yükümlülüklerini vatandaş dilinde özetliyoruz. Başka Bir Hayat Diliyorum Derneği (BBHD) olarak amacımız, her patili canın haklarının bilinmesi ve korunmasıdır. Derneğimizin görüşü ise değişmedi: sokaktaki canların sorunu toplamakla değil, kaynağında çözülür; yaygın ve düzenli kısırlaştırmayla, aşılamayla ve yuvalandırmayla. Biz her koşulda canların yanındayız.
Kanunun Amacı ve Temel İlkeleri
Kanunun amacı; insan, hayvan ve çevre sağlığı gözetilmek kaydıyla hayvanların rahat yaşamalarını, onlara iyi ve uygun muamele edilmesini sağlamak; acı, ıstırap ve eziyet çekmelerine karşı en iyi şekilde korunmalarını ve her türlü mağduriyetlerinin önlenmesini temin etmektir (Madde 1).
Öne çıkan ilkeler:
- Bütün hayvanlar eşit doğar ve kanun hükümleri çerçevesinde yaşama hakkına sahiptir (Madde 4/a).
- Sahipsiz hayvanların da (kanuni istisnalar dışında) öldürülmesi yasaktır (Madde 6).
- Sahipsiz veya güçten düşmüş hayvanların, yerel yönetimlerce kurulan hayvan bakımevlerine (mevzuattaki adıyla) götürülmesi, kayıt altına alınması ve rehabilite edilmesi zorunludur.
- Kanun, bakım ve koruma sorumluluğunu kamu kurumlarına vermiştir.
2021 ve 2024 Değişiklikleri Neler Getirdi?
7332 sayılı Kanun (9 Temmuz 2021): Hayvanlara karşı işlenen bazı fiiller ilk kez "kabahat" olmaktan çıkarılıp hapis cezası gerektiren suç haline getirildi (Madde 28/A eklendi). Kedi ve köpeklerin dijital kimliklendirme (mikroçip) ile kayıt altına alınması zorunlu oldu. Ev hayvanını terk etmek ve hayvanlara işkence etmek açıkça yasaklandı.
7527 sayılı Kanun (kabul: 30 Temmuz 2024; Resmî Gazete: 2 Ağustos 2024, sayı 32620): En köklü değişiklik şudur: kanunun 2004'ten beri esas aldığı "kısırlaştır, aşıla, alındığı ortama geri bırak" modeli sahipsiz köpekler için kaldırıldı (Madde 6). Toplanan köpekler bakımevlerine alınıyor, Bakanlık veri sistemine kaydediliyor ve yuvalandırılıncaya (mevzuattaki karşılığıyla "sahiplendirilinceye") kadar bakımevlerinde tutuluyor. Ev hayvanını terk etmenin idari para cezası ciddi biçimde artırıldı; toplanan sahipsiz hayvanları bakımevi dışına bırakmak ayrı bir yasak olarak eklendi. Ayrıca büyükşehir, il ve nüfusu 25.000'i aşan belediyelere 31 Aralık 2028'e kadar hayvan bakımevi kurma ve mevcutları iyileştirme yükümlülüğü getirildi. Belediyeler bu iş için kesinleşmiş son bütçe gelirlerinin binde 5'i (büyükşehirlerde binde 3) oranında kaynak ayırmak zorundadır ve bu ödenek başka amaçla kullanılamaz (Ek Madde 1). Bakımevine alınan köpeklerden; insan ve hayvanların hayatı ve sağlığı için tehlike oluşturan ve olumsuz davranışları kontrol edilemeyenler, bulaşıcı veya tedavi edilemeyen bir hastalığı bulunanlar ya da sahiplenilmesi yasak olanlar hakkında ötanaziye ilişkin düzenleme getirildi (Madde 13). Değişikliğe karşı açılan iptal davasında Anayasa Mahkemesi, itiraz edilen hükümlerin Anayasa'ya aykırı olmadığına karar verdi ve iptal istemlerini reddetti (7 Mayıs 2025, E.2024/151); kanun bugün yürürlüktedir.
Bizim Penceremizden: Ne Kaybedildi?
Yukarıda kanunun ne dediğini olduğu gibi özetledik. Bu bölümde aynı değişikliğe bir de bizim penceremizden, yıllardır sahada yaşayanların gözünden bakıyoruz. Aşağıdaki karşılaştırmaların hiçbiri yorum değildir; hepsi kanunun 2004 tarihli ilk metni ile bugünkü metninin yan yana okunmasından çıkıyor.
- Sokak, yaşam alanı olmaktan çıkarıldı. 2004'ten 2024'e kadar kanunun esası şuydu: sokaktan alınan bir can kısırlaştırılır, aşılanır, kaydedilir ve alındığı ortama geri bırakılırdı. Yani kısırlaştırılmış ve aşılı bir köpek için sokak, kanunun tanıdığı bir yaşam alanıydı (eski Madde 6). 2024 değişikliği bu esası kaldırdı: artık toplanan bir köpek, bir yuvası olmadığı sürece ömrünü bakımevinde geçiriyor; sokağa dönüş yolu kanunen kapalı.
- "Yaşamları desteklenmelidir" cümlesi kanundan silindi. Kanun 2004'te yazılırken ilkeler maddesine şu cümle konmuştu: "Sahipsiz hayvanların da, sahipli hayvanlar gibi yaşamları desteklenmelidir." Yani bir canın yaşamının değer görmesi için bir evinin olması gerekmiyordu. 2024 değişikliği bu cümleyi kanundan tamamen çıkardı (mülga Madde 4/b).
- Sokaktaki cana bakan insan, ilkelerden çıkarıldı. Eski metin; hiçbir maddi kazanç gütmeden, yalnızca vicdanıyla sahipsiz hayvanlara "bakan veya bakmak isteyen" kişilerin teşvik edilmesini temel ilke sayıyordu (eski Madde 4/d). Yeni metinde teşvik yalnızca hayvanı "sahiplenmek isteyen" kişiler için geçerli. Başka bir deyişle sokakta mama veren, tedavi ettiren, gözeten insanın kanundaki karşılığı kaldırıldı.
- Gönüllülük kurumu kanundan silindi. Kanunda 2024'e kadar "yerel hayvan koruma görevlileri" vardı: kanunun kendi tarifiyle, sahipsiz hayvanların "kendi mekanlarında, bulundukları bölge ve mahallerde yaşamaları" sorumluluğunu üstlenen, il hayvan koruma kurulunca seçilen ve belge taşıyan gönüllüler. Bu kurumu düzenleyen Madde 18, 2024'te tümüyle yürürlükten kaldırıldı; ilgili bölüm başlığındaki "ve Hayvan Koruma Gönüllüleri" ibaresi bile metinden çıkarıldı.
- "Koruyucu" kavramı tanımdan düştü. Eski kanunda bir hayvan, sahibinin ya da koruyucusunun kontrolündeyse sahipsiz sayılmazdı; sokakta yaşasa bile bir koruyucusu olan can, tanımın dışındaydı. Yeni tanım çok daha geniş: sahipli olmayan her evcil hayvan artık kanunen sahipsizdir (Madde 3/f). Bir mahallenin yıllardır birlikte yaşadığı, aşısı ve kaydı tam bir can da bu tanımın içinde.
- Kanun tarihinde ilk kez ötanazi hükmü. Yirmi yıl boyunca kanunda, bakımevine alınan sahipsiz köpeklerin ötanazisine izin veren bir hüküm yoktu. 2024 değişikliğiyle ilk kez böyle bir madde kanuna girdi (Madde 13); hangi şartlarda uygulanacağını yukarıda, değişiklikler bölümünde kanun metnine sadık biçimde aktardık.
Bu karşılaştırmalara hayvan hakları penceresinden bakınca söyleyeceğimiz açık. Bir canın suçu sokakta doğmak olamaz. Üretim ve satış sürerken faturayı sokaktaki cana kesmek adil değildir. Yuvası olmayan bir köpek için "ömür boyu bakımevi" bir hayat değil, bekleme odasıdır. Bu işi yıllardır ayakta tutan gönüllülerin ve koruyucuların kanun metninden silinmesi ise sahadaki emeği görünmez kılmaz; o emek her sabah yeniden sokakta. Yıllardır gördüğümüz gerçek şu: bir bölgedeki hayvan sayısını kalıcı olarak azaltan tek yol yaygın, düzenli ve kayıt altında kısırlaştırmadır. Kaynaklar toplamaya değil buna ayrılmalıdır. Biz de tam olarak bunu yapmaya devam ediyoruz: kısırlaştırıyoruz, tedavi ettiriyoruz, yuvalandırıyoruz ve her koşulda canların yanında duruyoruz.
Yasaklar (Madde 14 Özeti)
Kanuna göre başlıca yasak fiiller şunlardır:
- Hayvanlara kasıtlı kötü davranmak, dövmek, aç ve susuz bırakmak, aşırı soğuğa/sıcağa maruz bırakmak, bakımlarını ihmal etmek, fiziksel ve psikolojik acı çektirmek
- Hayvanlara işkence yapmak veya acımasız ve zalimce muamelede bulunmak
- Ev hayvanını terk etmek
- Hayvanlara cinsel saldırıda bulunmak
- Hayvanları dövüştürmek (Madde 11)
- Ev hayvanını 16 yaşından küçüklere satmak
- Hayvan bakımı eğitimi almamış kişilerin ev hayvanı satması
- Hayvanlara alkol, sigara, uyuşturucu gibi bağımlılık yapıcı ya da zarar verici maddeler vermek
- Bakanlıkça belirlenen, tehlike arz eden hayvanları üretmek, bulundurmak, satmak, reklamını yapmak
- Yerel yönetimler adına toplanan sahipsiz hayvanları bakımevi dışında bir yere bırakmak (2024 eklemesi)
Cezalar
Hapis cezası gerektiren suçlar (Madde 28/A)
- Bir ev hayvanını veya evcil hayvanı kasten öldürmek: 6 aydan 4 yıla kadar hapis
- Hayvana işkence etmek veya acımasız ve zalimce muamelede bulunmak: 6 aydan 3 yıla kadar hapis
- Hayvana cinsel saldırıda bulunmak: 6 aydan 3 yıla kadar hapis + adli para cezası
- Hayvanları dövüştürmek: 3 aydan 2 yıla kadar hapis veya adli para cezası
- Nesli yok olma tehlikesi altındaki bir hayvanı öldürmek: 1 yıldan 5 yıla kadar hapis; bir hayvan neslini yok etmek: 5 yıldan 10 yıla kadar hapis
Suçun birden fazla hayvana karşı aynı anda ya da veteriner hekim, hayvan koruma derneği/vakfı üyeleri veya hayvanlara bakmakla görevli kişilerce işlenmesi halinde ceza yarı oranında artırılır. Suç duyurusu sürecinin adımları için hukuki adımlar rehberimize bakın.
İdari para cezaları (Madde 28)
Kötü muamele, bakım ihmali, izinsiz müdahale gibi fiiller suç boyutuna ulaşmıyorsa kabahat sayılır ve idari para cezası uygulanır. Örneğin 2024 değişikliğiyle ev hayvanını terk etmenin cezası kanun metninde hayvan başına 60.000 TL olarak belirlenmiştir. Kanundaki tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında artırıldığı için güncel tutarları resmî metinden kontrol edin. Cezalar, kabahatin veteriner hekim, dernek/vakıf üyesi veya hayvanlara bakmakla görevli kişilerce işlenmesi halinde kanundaki ifadeyle "iki kat artırılarak" uygulanır.
Yanında Bir Dost Yaşayanların Yükümlülükleri
Kanun bu bölümde "ev hayvanı sahipleri" der; biz dost demeyi tercih ediyoruz.
- Uygun bakım: Hayvanın türüne uygun barınma, beslenme, sağlık ve davranışsal (etolojik) ihtiyaçlarını karşılamak; insan, hayvan ve çevre sağlığı için gerekli önlemleri almak (Madde 5).
- Mikroçip ve kayıt: Kedi ve köpeklerde mikroçipli kimliklendirme yasal zorunluluktur; işlemi veteriner hekiminiz yapar ve ulusal veri tabanına kaydını tamamlar.
- Kısırlaştırma: Kontrolsüz üremeyi önlemek amacıyla, toplu yaşanan yerlerde beslenen ve barındırılan kedi ve köpeklerin sahiplerince kısırlaştırılması esastır.
- Çevre sorumluluğu: Hayvandan kaynaklanabilecek çevre kirliliğini ve rahatsızlıkları önlemek; önlem alınmamasından doğan zararları tazmin etmek.
- Terk etmemek: Ev hayvanını terk etmek hem yasak hem de yüksek idari para cezasına tabidir. Bakamayacak durumda iseniz yeni bir yuva bulunması için dernekler ve yerel yönetimlerle iletişime geçin.
Hayvanların Korunması Hakkında Uygulama Yönetmeliği
Kanunun uygulanmasını gösteren temel yönetmelik yenilenmiştir: Hayvanların Korunması Hakkında Uygulama Yönetmeliği, 13 Aralık 2024 tarihli ve 32751 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. (2006 tarihli "Hayvanların Korunmasına Dair Uygulama Yönetmeliği" yürürlükten kaldırılmıştır.)
Yönetmelik özetle şunları düzenler:
- Ev hayvanı edinme şartları ve hayvan sahiplerinin sorumlulukları
- Sahipsiz hayvanların toplanması, kısırlaştırılması, aşılanması ve kayıt altına alınması
- Hayvan bakımevlerinin (geçici bakımevi) kurulması ve çalışma usulleri
- İl hayvanları koruma kurullarının oluşumu ve görevleri
- Yerel hayvan koruma görevlileri ve ev hayvanı satışı yapanların eğitimi
Resmî Metinlere Erişim
Kanun ve yönetmeliklerin bağlayıcı olan güncel metinleri için her zaman mevzuat.gov.tr ve Resmî Gazete'yi esas alın. Aşağıdaki kaynaklar doğrudan resmî metinlere gider.
Kaynaklar
- 5199 Sayılı Hayvanları Koruma Kanunu: güncel konsolide metin (mevzuat.gov.tr, PDF)
- 5199 Sayılı Kanun: mevzuat.gov.tr kayıt sayfası
- 7527 Sayılı Hayvanları Koruma Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (Resmî Gazete, 2 Ağustos 2024, sayı 32620)
- Hayvanların Korunması Hakkında Uygulama Yönetmeliği (Resmî Gazete, 13 Aralık 2024, sayı 32751)
- Hayvanların Korunması Hakkında Uygulama Yönetmeliği: mevzuat.gov.tr
Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olaylarda bir avukata veya ilgili resmî kurumlara başvurun.
Bu rehberi kaynak göstererek (bbhd.org.tr) özgürce paylaşabilirsiniz. 💛